Feochromocytoom herkennen: symptomen die je niet mag missen

Femke de Vries

Endocrinoloog gespecialiseerd in bijnieraandoeningen

Stel je voor: je hebt een paar seconden lang een onverklaarbare, hevige hoofdpijn, je hart bonkt in je keel, je breekt uit in een koude zweet en je voelt een golf van paniek.

En net zo snel als het kwam, is het weer weg. Je voelt je prima, tot de volgende aanval. Dit klinkt als een heftige paniekaanval, maar het zou ook een signaal kunnen zijn van iets fysieks in je lichaam: een feochromocytoom. Het is een mond vol, maar het herkennen van de symptomen kan je leven redden. Laten we dit samen uitzoeken, zonder ingewikkelde medische termen, maar wel met de feiten die je nodig hebt.

Wat is een feochromocytoom eigenlijk?

Om het simpel te zeggen: een feochromocytoom is een zeldzame tumor die groeit in je bijnieren. Die klieren zitten boven op je nieren en zijn normaal gesproken je interne alarm systeem. Ze zorgen dat je adrenaline krijgt als je moet schrikken of rennen.

Bij een feochromocytoom raakt dat systeem ontregeld. De tumor produceert continu te veel van de hormonen adrenaline en noradrenaline.

Het is alsof je gaspedaal continu wordt ingedrukt, terwijl je auto stilstaat. De tumor zelf is vaak klein (soms kleiner dan een centimeter) en meestal goedaardig.

Het gevaar zit ‘m niet in de grootte, maar in de chemische cocktail die hij continu in je bloed pompt. Dit zorgt voor extreme schommelingen in je bloeddruk, wat levensbedreigig kan zijn als het niet wordt opgemerkt.

De symptomen: wat voel je?

De klachten bij een feochromocytoom zijn vaak heftig, maar ook wisselend. Ze kunnen optreden in aanvallen, soms maar een paar minuten duren, en daarna weer volledig verdwijnen.

1. De klassieke drie-eenheid: Bloeddruk, Hoofdpijn en Zweten

Dit maakt het lastig te herkennen, want je voelt je tussen de aanvallen door vaak gewoon weer gezond. Dit is de gouden standaard wat betreft symptomen.

• Hoge bloeddruk (Hypertensie): Dit is het meest voorkomende symptoom. Je bloeddruk kan pieken naar extreme waarden, soms wel 200/120 mmHg of hoger. Het vervelende is dat deze bloeddruk schommelt; de ene dag is hij normaal, de volgende dag schiet hij omhoog zonder aanwijsbare reden.
• Hevige hoofdpijn: Deze voelt vaak pulserend aan, alsof je hoofd gaat ontploffen. Het is een intense pijn die vaak samen gaat met misselijkheid.
• Overmatig zweten: Je kunt je enorm bedroppelen zonder dat het warm is. Dit ‘koude zweet’ treedt vaak op in het gezicht, de nek of de oksels en kan gepaard gaan met een bleke huid.

2. Hartkloppingen en angstgevoelens

Als je deze drie tegelijkertijd ervaart, zonder duidelijke reden, moet je alert zijn. Door de enorme hoeveelheid adrenaline in je bloed, gaat je hart tekeer als een bezetene. Je voelt je hartslag in je keel, borst of zelfs in je oren. Naast de grote drie, zijn er andere verschijnselen die kunnen wijzen op deze tumor:

• Hartkloppingen (Palpitaties): Je hart lijkt te bonzen of te misslaan. Dit gaat vaak gepaard met een trillend gevoel in je lichaam.
• Angst en Paniek: Omdat je lichaam in een constante staat van ‘vluchten of vechten’ verkeert, voel je je vaak onrustig, geïrriteerd of zelfs panisch. Dit is geen psychische angst, maar een fysieke reactie op de hormonen.

3. Andere signalen die je niet moet negeren

• Misselijkheid en braken: Vaak als gevolg van de extreem hoge bloeddruk.
• Duizeligheid: Vooral bij het opstaan. Door de bloeddruk schommelingen kan de doorbloeding naar je hersenen even minder zijn.
• Visusstoornissen: Wazig zien of flitsen voor je ogen tijdens een hypertensieve crisis.
• Gewichtsverlies: Een snelle, onbedoelde daling van je gewicht kan ook een signaal zijn, omdat je stofwisseling op hol slaat.

De 10-regel: een handig hulpmiddel

Artsen gebruiken soms de zogenaamde "10-regel" om snel in te schatten of er een verdenking op een feochromocytoom bestaat. Dit is geen wet van meden en perzen, maar een vuistregel om extra alert te zijn:

• Een bloeddruk van 180/110 mmHg of hoger.
• Een hartslag van 100 slagen per minuut of meer.

Als deze combinatie bij je optreedt, vooral als dit wisselt met normale waartes, is het zaak verder onderzoek te doen.

Het is een indicatie, geen definitieve diagnose, maar wel een rode vlag.

Atypische symptomen: het sluipende gevaar

Niet iedereen heeft de klassieke aanvallen. Soms zijn de signalen vaag en moeilijk te plaatsen.

• Extreme vermoeidheid of uitputting.
• Slaapstoornissen of nachtelijke angstaanvallen.
• Depressieve gevoelens zonder duidelijke aanleiding.
• Veranderingen in je stoelgang (bijvoorbeeld obstipatie).

Dit noemen we atypische symptomen. Ze kunnen ervoor zorgen dat de diagnose lang wordt uitgesteld. Deze klachten lijken op veel andere aandoeningen, waardoor een feochromocytoom vaak over het hoofd wordt gezien. Het is belangrijk om het grotere plaatje te bekijken: als deze klachten samengaan met bloeddruk schommelingen, denk er dan aan.

Hoe wordt de diagnose gesteld?

Als je arts vermoedt dat je een feochromocytoom hebt, volgt er een traject van onderzoeken.

Bloed- en urineonderzoek

Gelukkig is de tumor vaak goed op te sporen. De eerste stap is het meten van de hoeveelheid hormonen in je lichaam. Artsen kijken naar catecholaminen (adrenaline en noradrenaline) en hun afbraakproducten, de metanefrinen. Een simpele bloedtest of 24-uurs urinecollectie kan deze waardes tonen. Zijn ze verhoogd?

Beeldvorming: CT en MRI

Dan is er een sterke verdenking. Als de hormoonwaardes hoog zijn, gaan we kijken waar de tumor zit.

• CT-scan: Snel en effectief om de bijnieren in beeld te brengen.
• MRI-scan: Geeft vaak nog meer detail en is veiliger voor mensen die niet tegen contrastvloeistof kunnen.

Meestal zit hij in de bijnier, maar soms ook daarbuiten (bijvoorbeeld in de borstholte).

Een speciale scan, de MIBG-scan, kan soms nodig zijn om tumoren op te sporen die elders in het lichaam zitten. Bij deze scan wordt een radioactieve stof ingespoten die specifiek bindt aan de tumorcellen, waardoor ze oplichten op de scan. Dit maakt deel uit van het bloedonderzoek en de beeldvorming bij de follow-up.

Behandeling: hoe lossen we het op?

De goede nieuwsboodschap? Een feochromocytoom is in de meeste gevallen te genezen, vooral als het tijdig wordt ontdekt.

Chirurgische verwijdering

De gouden standaard is opereren. Als de tumor goedaardig is en beperkt tot de bijnier, kan deze vaak via een kijkoperatie (laparoscopie) worden verwijderd.

Medicatie voorafgaand aan de operatie

Bij zeldzame gevallen zoals een bijnierschorscarcinoom bij kinderen is de aanpak echter complexer en vraagt dit om een gespecialiseerde behandeling. Dit is minder belastend dan een open operatie. Na de verwijdering dalen de hormoonspiegels snel en verdwijnen de symptomen meestal als sneeuw voor de zon. Het herstel is vaak binnen een paar dagen tot weken.

Je kunt niet zomaar geopereerd worden. Omdat de tumor onder narcose kan blijven produceren, wat een levensgevaarlijke bloeddrukcrisis kan veroorzaken, krijg je eerst medicijnen.

Medicatie bij inoperabele tumoren

Dit zijn meestal alfa-blokkers (zoals doxazosine of phenoxybenzamine) en soms bètablokkers. Deze medicijnen ontspannen de bloedvaten en remmen de hartslag, zodat je stabiel genoeg bent voor de operatie. Als de tumor niet volledig verwijderd kan worden (bijvoorbeeld door uitzaaiingen), is medicijnen de hoofdbehandeling.

Ook na een operatie bij een bijnierschorscarcinoom kan medicatie nodig zijn als er resten achterblijven of als de tumor terugkomt. In zeldzame gevallen wordt bestraling of chemotherapie ingezet, maar dat is echt de laatste optie.

Is het te voorkomen?

Er is helaas geen manier om een feochromocytoom te voorkomen. De tumor ontstaat spontaan en is zelden erfelijk (hoewel erfelijke vormen bestaan, vaak in combinatie met syndromen zoals het MEN2-syndroom).

Het beste wat je kunt doen, is luisteren naar je lichaam. Als je last hebt van onverklaarbare, wisselende hoge bloeddruk in combinatie met de klassieke klachten (hoofdpijn, zweten, hartkloppingen), aarzel dan niet om dit met je huisarts te bespreken. Vraag om een 24-uurs bloeddrukmeting en een controle van je urine.

Het is zeldzaam, maar het bestaat. En omdat het goedaardig is en goed te behandelen, is vroegtijdige herkenning de sleutel tot succes.

Let op: Dit artikel is informatief en geen vervanging voor medisch advies.

Bij klachten die je zorgen baren, raadpleeg altijd een arts.