Bijnieraandoening na langdurig corticosteroïdengebruik: hoe herken je dat

Femke de Vries

Endocrinoloog gespecialiseerd in bijnieraandoeningen

Je kent het wel: je slikt al een tijdje medicijnen tegen een vervelende aandoening, zoals reuma, astma of een hardnekkige allergie. De klachten nemen gelukkig af. Maar ondertussen voel je jezelf steeds vaker beroerd op een manier die je niet direct kunt plaatsen.

Je bent moe, je spieren voelen slap aan en je hoofd draait soms door.

Wat veel mensen niet weten, is dat dit klachten kunnen zijn die te maken hebben met je bijnieren, vooral na langdurig gebruik van corticosteroïden. In dit artikel lees je precies hoe dit werkt, hoe je het herkent en wat je eraan kunt doen.

Wat zijn corticosteroïden eigenlijk?

Corticosteroïden, vaak simpelweg ‘cortison’ genoemd, zijn krachtige medicijnen. Ze zijn eigenlijk een synthetische versie van cortisol, een hormoon dat je lichaam zelf aanmaakt in de bijnieren.

Cortisol is onmisbaar: het regelt je bloedsuiker, je bloeddruk en helpt je lichaam om met stress om te gaan. Artsen schrijven deze medicijnen vaak voor bij ontstekingsziekten. Denk aan reumatoïde artritis, psoriasis, ernstige astma of lupus. Ze werken doordat ze de productie van ontstekingsstoffen in je lichaam remmen.

Bekende namen zijn prednison, prednisolon, dexamethason en hydrocortison. Hoewel ze vaak nodig zijn om een ziekte te beheersen, hebben ze een keerzijde als je ze langdurig gebruikt.

Hoe de bijnieren werken

Je bijnieren zitten boven op je nieren. Ze zijn klein, maar ze draaien op volle toeren.

Ze produceren verschillende hormonen, waaronder adrenaline en cortisol. Stel je de bijnieren voor als een thermostaat die constant reageert op de temperatuur in huis.

Normaal gesproken geeft je hersenbalk (de hypofyse) een seintje aan de bijnieren via het hormoon ACTH. De bijnieren maken dan cortisol aan. Zodra er genoeg cortisol is, stopt de aanmaak weer.

Dit heet een negatieve feedbacklus. Het is een perfect systeem om je lichaam in balans te houden.

Hoe langdurig gebruik de bijnieren beïnvloedt

Als je van buitenaf corticosteroïden inneemt, bijvoorbeeld als pil of via een inhalator, neemt je lichaam deze hormonen op.

Het probleem ontstaat als dit weken of maanden duurt. Het lichaam ziet de medicijnen als ‘eigen’ cortisol. Hierdoor past het zich aan.

De hypofyse merkt: “Er is voldoende cortisol aanwezig, ik hoef geen seintje meer te sturen.” De aanmaak van ACTH neemt af. De bijnieren zelf worden als het ware lui gemaakt; ze stoppen met de eigen productie van cortisol.

Dit proces heet secundair hypocortisolisme. Je bijnieren raken als het ware in slaap.

Wetenschappelijke studies tonen aan dat langdurig gebruik (langer dan 3 tot 6 maanden) de cortisolproductie met wel 50% tot 80% kan verminderen. Als je dan stopt met de medicijnen, heeft je lichaam niets om op terug te vallen. De bijnieren moeten weer wakker worden geschud, maar dat gaat niet vanzelf.

De signalen: hoe herken je een bijnieraandoening?

De klachten zijn vaak vaag en sluipen erin. Ze lijken soms op de bijwerkingen van de ziekte zelf of op een griepje.

Energie en spieren

Toch zijn er specifieke signalen waar je op moet letten. Herken je een combinatie van onderstaande punten?

Bespreek dit dan altijd met je arts. Het meest opvallende symptoom is extreme vermoeidheid. Dit is niet zomaar even moe zijn na een drukke dag; het voelt alsof je leeg bent. Je spieren voelen slap aan, soms zelfs pijnlijk.

Stofwisseling en eetlust

Kracht verliezen is een veelvoorkomend klacht. Je eetlust kan veranderen.

Sommige mensen hebben constant trek, terwijl ze toch afvallen. Je lichaam heeft cortisol nodig om suikers goed te verwerken. Zonder voldoende cortisol kan je bloedsuikerspiegel dalen, wat leidt tot trek in zoetigheid en een algemeen zwak gevoel.

De bloeddruk en duizeligheid

Een klassiek teken is duizeligheid bij het opstaan. Dit komt door een lage bloeddruk.

Cortisol helpt je bloeddruk op peil te houden. Als je bijnieren niet genoeg produceren, zakt je bloeddruk even in als je rechtop staat.

Huid en uiterlijk

Je ziet even sterretjes of voelt je licht in het hoofd. Hoewel corticosteroïden de huid kunnen verstrakken, kan een bijnieruitval juist leiden tot een doffe, vale huid. Bij sommige mensen ontstaat er een verkleuring, vooral rond littekens, tepels of op het tandvlees.

Dit is een signaal dat het lichaam moeite heeft om de hormoonbalans te behouden. Je humeur kan behoorlijk wisselen.

Psychische klachten

Angstgevoelens, neerslachtigheid of een brainfog (mistig hoofd) komen vaak voor. Het gebrek aan cortisol beïnvloedt je mentale weerbaarheid.

Je voelt je sneller overweldigd en prikkelbaar.

De diagnose: wat doet de arts?

Als je vermoedt dat je bijnieren zijn uitgeput, is het belangrijk om niet zelf te gaan dokteren. Een arts zal je klachten serieus nemen en onderzoek doen.

De meest gebruikte test is de ACTH-stimulatietest. Hierbij krijg je een synthetische stof toegediend die normaal gesproken je bijnieren activeert.

Bij een gezonde bijnier reageert deze direct door cortisol aan te maken. Bij een uitgeputte bijnier blijft de reactie uit of is deze heel zwak. Dit geeft direct inzicht in de werking van je bijnieren. Daarnaast kan een arts vragen naar je medicijngebruik, je bloedwaarden checken (elektrolyten zoals natrium en kalium) en soms een 24-uurs urineonderzoek doen om de cortisolspiegel te meten.

Herstel en behandeling: wat kun je doen?

Als er een bijnieraandoening is vastgesteld, is het zaak om rustig aan te doen. Herstel kost tijd.

Geleidelijk afbouwen

Stop nooit abrupt met corticosteroïden. Dit kan leiden tot een bijniercrisis, een levensbedreigende situatie waarbij de bloeddruk instort. De arts zal het medicijn langzaam afbouwen.

Leefstijl en voeding

Dit proces, dat soms doet denken aan de lange weg naar een diagnose, kan maanden duren. Tijdens deze periode kan tijdelijke hormoonondersteuning nodig zijn, zoals hydrocortison in een lage dosering, om de bijnieren rustig te laten herstellen.

Medicatie en monitoring

Je lichaam heeft bouwstoffen nodig om te herstellen. Eet regelmatig en zorg voor voldoende eiwitten en vitamines.

Stress is een vijand van de bijnieren; probeer dus zoveel mogelijk rust in te bouwen. Dit betekent niet dat je in bed moet blijven liggen, maar wel dat je je energie slim verdeelt. In sommige gevallen schrijft een arts tijdelijk extra medicatie voor om symptomen te bestrijden, zoals middelen tegen een hoge bloeddruk of supplementen voor mineralen. Regelmatige controles bij een endocrinoloog (hormoonarts) zijn essentieel om te zien of de verschillende aandoeningen die de bijnieren aantasten weer op eigen kracht gaan werken.

Wanneer moet je direct contact opnemen?

Ernstige bijnieruitval kan leiden tot een crisis. Ga direct naar de huisarts of de spoedeisende hulp als je de volgende klachten krijgt:

• Een verward gevoel of bewusteloosheid.
• Heel lage bloeddruk en flauwvallen.
• Ernstige braken of diarree waardoor je uitdroogt.
• Hevige pijn in de zij of het been (kan wijzen op een bijnierbloeding).

Conclusie

Langdurig gebruik van corticosteroïden kan je bijnieren verzwakken, maar het goede nieuws is dat herstel vaak mogelijk is.

Het begint bij het herkennen van de signalen: extreme vermoeidheid, lage bloeddruk en stemmingswisselingen zijn niet zomaar klachten om te negeren. Door open te praten met je arts en een zorgvuldig afbouwplan te volgen, geef je je bijnieren de tijd om weer op volle kracht te komen. Luisteren naar je lichaam is hierbij het allerbelangrijkste medicijn.